Kiến trúc 

Kiến trúc phong cảnh là một thế mạnh của nghệ thuật kiên trúc nhà Nguyễn

Không biết trong những triều đại phong kiến trước Nguyễn nghệ thuật kiến trúc phong cảnh như thế nào vì các di tích còn lại quá ít ỏi. Một vài công trình nổi bật thì thường là công trình kiến trúc dựa vào cánh quan thiên nhiên núi non sông suối để tạo cảnh quan kiến trúc như Yên Tử, Chùa Hương v.v… Tóm lại là điểm xuyết vào cảnh thiên nhiên đẹp đẽ một số công trình kiến trúc.
Kiến trúc phong cảnh nhà Nguyễn để lại thì khác. Các tác phẩm kiến trúc phong cảnh thường tập trung ở lăng mộ các vua Nguyễn. Các công trình này hầu hết do bàn tay con người tạo nên. Do quan niệm cuộc sống trên trần gian là tạm, ở thế giới bên kia mới là cõi vĩnh hằng, với quan niệm “sống gửi thác về” ấy thì cái chết đâu có đáng sợ? Các vua nhà Nguyễn chuẩn bị cho lăng mộ của mình như một cơ sờ để vui chơi nghỉ ngơi thậm chí làm việc khi còn sống. Vào thăm các lăng tẩm ở Huế chúng ta thấy thanh thản nhẹ nhõm yên tĩnh không có yếu tố gì gây hiệu quả chết chóc thê lương hoặc gây vẻ lạnh lùng sợ hãi như vào Thập tam lâng nhà Minh ở Trung Quốc.
Từ đầu thế kỷ hai mươi (1910) một du khách phương Tây đã viết: “Chỉ riêng lăng tẩm các vua nhà Nguyền không thôi cũng đã đủ có giá trị đối với cuộc du lịch rồi, theo ý kiến chung, lãng tẩm Huế đẹp hơn lăng tẩm các vua nhà Minh ở Trung Quốc”.

Lãng vua đầu tiên của triều Nguyễn là lăng Gia Long cách xa thành Huế 16km, là lăng xa nhất và đường đi đến trắc trở nhất. Ở lăng Gia Long, các nhà kiến trúc đã tận dụng cảnh quan thiên nhiên để làm tăng giá trị của lăng lên. Đày là một lăng không có tường rào (la thành) 42 ngọn núi đồi cao thấp bao bọc xung quanh. Trên cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ ấy chỉ điểm xuyết vài công trình kiến trúc cũng đã tạo nên một cảnh quan kiến trúc hoành tráng. Lăng Gia Long, điện Minh Thanh và Bi Đình xếp thành một hàng ngang. Khu mộ của vua và hoàng hậu có hai nấm mộ bằng đá rất đơn giản nằm song song sát cạnh nhau, không một nét chạm trổ mà chỉ có hai tảng đá có hình mái dốc. Lăng Gia Long hoành tráng nhưng rất đơn giản giữa khung cảnh bao la khoáng đạt biểu lộ khát vọng ôm cả trời đất núi sông của một ông vua khai sáng một triều đại. Bên ông là người vợ thuỷ chung đã cùng nằm gai nếm mật, vào sinh ra tử suốt 25 năm chinh chiến để thống nhất đất nước.
Lăng Gia Long là bước chuyển tiếp từ nghệ thuật kiến trúc phong cảnh dựa hẳn vào thiên nhiên sang nghệ thuật kiến trúc phong cảnh do bàn tay con người hoàn toàn xây dựng nên được thê hiện ở những lăng mộ các vua Nguyễn kế nghiệp.

Kiến trúc phong cảnh là một thế mạnh của nghệ thuật kiên trúc nhà Nguyễn 1

Lăng vua Gia Long

Lăng vua Minh Mạng nằm cách trung tâm Huế 12km là lăng vua thứ hai nhưng từ bố cục đến cảnh quan và công trình lại khác hẳn. Trên trục chính, đường thần đạo, các công trình kiến trúc xếp đối xứng theo một trật tự rất chặt chẽ nghiêm ngặt biểu hiện cá tính và phong cách sống của một vị vua tài ba mạnh mẽ nhất triều Nguyễn. Bố cục này cũng biểu hiện tình trạng xã hội được tổ chức chặt chẽ dưới chế độ trung ương tập quyển thời Minh Mạng. Chế độ này quy củ nghiêm ngặt nhưng không hà khắc vì lúc đó kinh tế phát triển đời sống xã hội được nâng cao. Để giảm tính chất đăng đối khô khan của bố cục kiến trúc, tác giả bản thiết kế lãng đã đào một hồ lớn là hồ Trừng Minh có đường nét tự do bao quanh trục chính của lãng và làm một tường rào (la thành) không phải là hình vuông hay chữ nhật mà là một hình khá tự do giống như một quả bầu hay một trái soài. Khu mộ vua hình tròn tượng trưng mặt trời, gối đầu lên một đồi cây um tùm ở phía tây, phía mặt trời lặn ý nói vua băng hà. Tất cả cảnh quan ở lăng này là nhân tạo, tuy nhiên nhìn về phía tây nam, cao hơn la thành ta thấy xa xa núi non trùng điệp, cảnh thiên nhiên đã được kéo vào tầm nhìn của du khách làm cho lăng Minh Mạng vừa nghiêm trang vừa trữ tình.

Kiến trúc phong cảnh là một thế mạnh của nghệ thuật kiên trúc nhà Nguyễn 1

Lằng vua Minh Mạng

Lãng vua Tự Đức làm sau hai lăng trên nhưng lại theo một phong cách hoàn toàn khác hẳn. Vua Tự Đức đã sống ở lăng này 16 năm trước lúc bâng hà không như Minh Mạng hoàn toàn không được hướng một chút nhàn nhã nào trong khu lăng là một vườn nhân tạo tuyệt đẹp vì ông mất lúc vừa khới công làm lăng được một nãm khi mới 50 tuổi. Tự Đức là một ông vua thi sĩ, lăng Tự Đức là một bài thơ tuyệt đẹp với bố cục hoàn toàn tự do. Khu làm việc tách ra thành một khối, cạnh đấy là mộ có nhà bia còn lại là mênh mông hồ nước và cây rừng. Ven hồ nước có Dũ Khiêm tạ, Xung Khiêm tạ là nơi ngâm thơ vịnh nguyệt, trong hồ Lưu Khiêm có hòn đảo Tịnh Khiêm rất thơ mộng. Các thủ pháp tạo cảnh trong lăng Tự Đức là những bài học rất bổ ích cho chuyên ngành kiến trúc phong cảnh từ đào hồ đắp núi, tạo lối đi, đặt các công trình kiến trúc trên các địa thế khác nhau, tạo các bố cục tiểu cảnh, đại cảnh, tạo rừng, nghiên cứu các điểm nhìn, các cách tận dụng mặt nước v.v…

Kiến trúc phong cảnh là một thế mạnh của nghệ thuật kiên trúc nhà Nguyễn 1

Sơ đồ làng Tự Đức

 

Related posts