Kiến trúc 

Huế luôn luôn là viên ngọc quý giá của cả nuớc

Cải tạo và phát triển thành phố Huế là một bài toán khó. Làm một thành phô’ mới, thậm chí làm cả một thủ đô mới như Chandigarh hay Brasilia, mặc dù khối lượng công việc cực lớn, thiết tưởng cũng không khó bằng vì ta được chủ động trên một miếng đất còn trống nguyên. Trong những thành phố khác, việc cải tạo và phát triển cũng đã khó vì phải giải quyết vấn để trên một hiện trạng thường là tự phát, manh mún không có quy hoạch, không có thiết kế với nhiều phong cách kiến trúc khác nhau. Ở Huế ta gặp trường hợp phức tạp hơn vì ở đây đã có sẵn một di sản kiến trúc lớn, nổi tiếng và là di sản vãn hoá của thế giới. Mọi hành động cải tạo và phát triển thành phố phải tôn trọng di sản này không được làm ảnh hưởng xấu mà còn phải làm tăng giá trị di sản lên.

Muốn vậy ta phải tìm ra tính chất chủ yếu bao trùm lên tất cả thành phố Huế là gì ? Đó là “chất thơ”. Tính chất này được tạo nên qua thời gian nhiều thế kỉ và được củng cố đến tận ngày nay. Chất thơ được thể hiện bởi thiên nhiên và bới cả con người.
Một dải đất không rộng nhưng phong cảnh thiên nhiên rất trữ tình, núi non hiền hoà, thảm thực vật phong phú và nhất là con sông Hương, một con sông tuyệt đẹp có thể nói là cái trục xương sống tạo nên cái đẹp chủ yếu của Huế. Với một thiên nhiên đẹp như vậy, bàn tay con người cũng đã góp phần tạo nên một đô thị với kiến trúc đẹp từ thành quách, lâu đài, lăng tẩm đến kiến trúc dân gian đặc sắc như nhà vườn, với kiểu nhà bánh ú, với loại vì kèo giả thủ, với kiểu nhà kép “trùng thiểm điệp ốc” độc đáo v.v…

Huế luôn luôn là viên ngọc quý giá của cả nuớc 1

Nãm 1981, ông Amadou Mahtar M’Bow Tổng giám đốc UNESCO đến Huế nghiên cứu di sản văn hoá cố đô Huế đã phát biểu: “Có sông Hương vỗ về du dương, bao bọc bởi những đồi cây xanh tốt, trang trí thêm những vườn tược xum xuê, có những dòng kênh bao quanh như chạm khắc thêu ren, thành phố Huế là một kiệt tác về thơ kiến trúc đô thị”. Tính chất “thơ” ấy người ngoại quốc cũng đã nhận rõ và đánh giá cao. Một điều đặc biệt kì lạ là ở Huế có sự tổng hợp nghệ thuật kiến trúc Âu – Á. Địa điểm và phương hướng bố trí kinh thành Huế đã được các kiến trúc sư và các thày địa lí Việt Nam lựa chọn và xếp đặt theo lí thuyết phong thuỷ, theo nguyên tắc âm dương ngũ hành của Dịch học: lấy núi Ngự bình làm tiền án, tả thanh long, hữu bạch hổ là cồn Hến và cồn Dã Viên, những con số của “Hà đồ” và “Lạc thư” được áp dụng rất nhiều trong các bố cục và chi tiết kiến trúc, về mặt quân sự thì kinh thành Huế lại được xây dựng theo kiểu thành Vauban, một kiểu thành phòng ngự rất tốt của kiến trúc sư, đại tướng người Pháp là Vauban. Hai dòng kiến trúc Âu – Á này được vận dụng rất khéo léo hài hoà với nhau làm tãng thêm giá trị của kiến trúc Huế. Hơn nữa, theo những nghiên cứu của cố hoạ sĩ Phạm Đăng Trí thì từ tổng thể đến chi tiết kiến trúc của Ngọ môn đều đã được thiết lập theo “tiết diện vàng”, “con số hoàng kim” và “tỉ lệ thần thánh”, những số đo thê hiện tiêu chuẩn thám mĩ của phương Tây từ thời Hi Lạp cổ đại xa xưa, được tổng kết và phát huy mạnh vào thòi kì vãn hoá Phục hưng ở Italia và châu Âu nói chung. Phải chăng những tư tưởng nghệ thuật phương Đông và phương Tây đã được vận dụng một cách tài tình, nhuần nhuyễn để tạo nên một hiện tượng kiến trúc cộng sinh đẹp mắt và có giá trị cao. Quần thê’ kiến trúc thành quách và cung điện triều đình nhà Nguyễn ở Huế không những hài hoà với nhau mà còn hài hoà với thiên nhiên xung quanh một cách hữu cơ khiến ông Amadou Mahtar M’Bow phải thốt lên: “Giữa lòng Huê, đô thị lịch sử ấy là một mẫu mực vé cấu trúc cân đối mà sự hài hoà tự nhiên đến nỗi người ta c/uên hàn tay con người đã tạo ra nó”.

Có những kinh nghiệm của thế giới giúp ta nhìn vấn để một cách thấu đáo hơn. Người Anh đã xây dựng New Dehli với quy hoạch và kiến trúc hầu hết là theo phương Tây nhưng Old – Dehli, cái thành phố cổ Dehli ở gần đấy vẫn hấp dẫn người Ân Độ đến, nhất là vào những ngày nghỉ. Họ tìm thấy ở đày cái tình cảm dân tộc thân thiết gần gũi. Một số thành phô ở các nước châu Âu bị tàn phá trong Đại chiến thứ hai. Sau chiến tranh người ta đã xây dựng lại những phố cổ y như trước nhằm giữ lại cái hồn dân tộc trong những di sản kiến trúc như kinh nghiệm ở Tiệp Khắc, ở Ba Lan v.v… Những dãy phố cổ này vẫn tiếp tục đóng góp vào thành phô hiện đại như sự hiện diện của quá khứ, như sự tiếp nối không bị gián đoạn của quá trình phát triển thành phố, như di sản quý giá của ông cha trong thành phố mới trẻ trung.

Mối quan hệ giữa những công trình kiến trúc cổ và thành phố hiện đại là mối quan tâm lớn của kiến trúc sư nhất là trong trường hợp ở Huế. Chúng ta nên chú ý đến nhận xét của ông Amadou Mahtar M’Bow phát biểu năm 1981: “Huế đang tổng hợp được cổ xưa và hiện đại, qua đó Cố đô cổ kính chung sống hài hoà với thành phô’ trẻ mới ngày nay”. Như vậy là đến lúc đó (1981) cái cũ và cái mới đã chung sống hài hoà được với nhau.
Thử nhìn lại cách đây 20 năm, lúc đó việc xây dựng còn rất chậm chạp và bé nhỏ, cái mới chưa tạo được ấn tượng gì mạnh mẽ có thể ảnh hưởng đến di sản kiến trúc cổ. Nhưng nay với đà phát triển nhanh của nền kinh tế nước nhà, ngành kiến trúc – xây dựng đang và sẽ phát triển mạnh, mối quan tâm trên dáng được xem xét kĩ.

Một khi ta đã xác định “chất thơ” là tính chất chủ yếu bao trùm nhất của thành phố Huế, nó làm cho Huế khác với các thành phố khác và người ta đến Huế để được đắm chìm trong cái chất thơ ấy, thì chúng ta nhất thiết phải gìn giữ và bồi đắp cho chất thơ ấy sống mãi với Huế.
Chất thơ ấy nằm ở cảnh quan thiên nhiên, nằm ờ những công trình kiến trúc do con người làm ra từ nhiều thập kỉ, nằm ờ các sáng tạo văn hoá nghệ thuật độc đáo của Huế. Việc gìn giữ những di sản phi vật chất của Huế cũng là nhằm gìn giữ và bảo vệ tính chất thơ của thành phố này. về phương diện kiến trúc thì phần khôi phục, trùng tu, bảo quản di tích hiển nhiên là quan trọng nhằm khai thác du lịch, đưa du lịch trớ thành ngành kinh tế quan trọng nhất của địa phương.

Việc cải tạo thành phố cũ và phát triển thành phố Huế trong thời gian tới cần đảm bảo một số nguyên tắc giữ cho Huế phát triển bền vững tiến lên thành phố hiện đại song song với việc gìn giữ di sản kiến trúc quý giá. Những nguyên tắc này có thể diễn đạt dưới dạng những điều cần làm và những điều không nên làm.

Related posts