You are here
Kiến trúc 

Những ưu và khuyết của Bauhaus

1. Bauhaus trở thành một trung tâm truyền bá chủ nghĩa Công năng mạnh mẽ ở châu Âu và thế giới. Các tư tưởng nghệ thuật tiền tiến từ đây lan truyền ra khắp thế giới. “Walter Gropius đã thành công làm cho nhà trường này trở thành một trung tâm kết tinh nền văn hóa thế giới của thời đại”, đó là nhận xét cứa nhà nghiên cứu kiến trúc Udo Kultermann. Quả thật với con mắt tinh đời, với đức tính khiêm tốn và tài năng kiệt xuất, Gropius đã chiêu mộ được một đội ngũ cán bộ giảng dạy hùng hậu hiếm có. Khi đến với Bauhaus, tất cả đểu còn trẻ và chưa nổi tiếng lắm, nhưng sau này nhiều người trong số đó đã trở thành những nghệ sĩ lớn.
2. Bauhaus đã khắc phục được sự phân biệt nghiệt ngã tồn tại lâu đời giữa mĩ thuật và mĩ thuật thực dụng nhằm xây dựng một môi trường thẩm mĩ toàn vẹn. Trước khi có trường Bauhaus, Henry van de Velde là hiệu trưởng hai trường ở Weimar là Cao đẳng Mĩ thuật và Trường nghệ thuật trang trí. Ông ấp ủ phá bỏ sự ngăn cách hai ngành nghệ thuật bằng cách sáp nhập hai trường lại làm một. Nhưng ông không đủ khả năng vượt qua khó khăn đó. Năm 1915 Velde xin từ chức hiệu trưởng cả hai trường và giới thiệu Walter Gropius thay mình, về phần Gropius thì mãi đến 1919 ông mới thực hiện được ý định nhập hai trường Mĩ thuật và nghệ thuật trang trí làm một và đặt tên là Nhà xây dựng Weimar gọi tắt là Bauhaus. Đó là hành động cụ thể còn trong tư tưởng nghệ thuật thì Bauhaus thống nhất quanh một khẩu hiệu nổi tiếng “Nghệ thuật và Kỹ thuật là một sự thống nhất mới”, xóa bỏ ranh giới giữa người thợ thú công và người nghệ sĩ, tất cả mọi nghệ sĩ cũng phải là thợ thủ công. Tất cả mĩ thuật, hội họa, điêu khắc, kiến trúc, mĩ thuật công nghiệp đều thống nhất hài hòa, lấy kiến trúc làm trung tâm nhằm tạo nên một môi trường hoàn chỉnh bao quanh con người và phục vụ cho con người bằng những phương tiện tối tân nhất thừa hưởng ở tiến bộ khoa học kĩ thuật. Chính vì vậy mà đã có người nói rằng: tất cả những vật dụng trong môi trường sống quanh ta, ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày của ta đều mang tinh thần của Bauhaus.

Những ưu và khuyết của Bauhaus 1

3. Bauhaus theo đuổi mục tiêu dân chủ hóa nghệ thuật: đưa sản phẩm nghệ thuật đến tận người dân thường, vì trước đây thành tựu của nghệ thuật hầu như chỉ phục vụ tầng lóp trên của xã hội. Muốn vậy các sản phẩm nghệ thuật phải rẻ, phải nhiều. Tư tưởng sản xuất hàng loạt nảy sinh ra từ đó, trong kiến trúc là phương pháp lắp ghép làm rất đơn giản, không có một hoa vãn trang trí nhỏ nào để dễ sản xuất hàng loạt bằng những vật liệu thông thường là gỗ và sắt thép…
4. Bauhaus đưa ra một quan niệm thẩm mĩ mới, đó là thẩm mĩ của thời đại cơ khí, của xã hội có khoa học kĩ thuật phát triển. Trong những thế kỉ trước cái đẹp của kiến trúc, của vật dụng phục vụ đời sống con người thường gắn với trang trí hoa văn, điêu khắc, với đường nét uốn lượn. Nay theo Bauhaus cái đẹp của vật dụng sản xuất theo phương pháp công nghiệp gần như hoàn toàn khác hẳn. Đó là vẻ đẹp của hình thức đơn giản, của những hình hình học sơ cấp, vẻ đẹp của sự chính xác công nghiệp, của chất cảm vật liệu, vẻ đẹp của sự hợp lí, tiện lợi. Trong cuộc triển lãm Bauhaus nãm 1923, thày trò Bauhaus có giới thiệu một vở múa ba lê đặc biệt có một không hai từ trước đến nay là vở “Balê bộ ba”, đồng thời nhà hát Iêna cũng biểu diễn một vở balê “cơ khí” độc đáo.
5. Bauhaus hoạt động sáng tạo dựa trên cơ sở những thành tựu khoa học kĩ thuật tiên tiến cua thời đại cho nên những gì Bauhaus đưa ra đều mang tính cách mạng mạnh mẽ, góp phần quan trọng trong cuộc đấu tranh chung của loài người cho tiến bộ xã hội. Chính vì thế mà tư tưởng Bauhaus gần với chủ nghĩa xã hội, nhà trường có cảm tình với phong trào cách mạng vô sản trong nước và thế giới. Mies van der Rohe đã làm một tượng đài kỉ niệm hai lãnh tụ phong trào cộng sản Đức là Karl Liebnecht và Rosa Luxemburg ở Berlin. Gropius cũng sáng tác đài Iêna kỉ niệm những người đã hi sinh trong cách mạng dân chủ Đức. Các nghệ sĩ nổi tiếng từ Liên Xô sang thăm trao đổi nghề nghiệp đã được Bauhaus đón tiếp nồng hậu như Malévich, Lissitzky. Những lý do đó khiến nhà cầm quyền địa phương cho rằng Bauhaus là “vườn ươm tư tưởng xã hội chủ nghĩa” nên tỏ thái độ thù nghịch rõ rệt.
Với 14 nãm tồn tại và hoạt động, Bauhaus đã đẩy mạnh sự phát triển của kiến trúc hiện đại thế giới, tạo điều kiện để chủ nghĩa Công năng châu Âu khai thác triệt để những thành tựu của khoa học kĩ thuật nhất là trong lĩnh vực sản xuất hàng loạt, trong xây dựng lắp ghép. Ảnh hưởng của Bauhaus lan truyền khắp thế giới cho đến tận ngày nay. Người ta đã nói nhiều về những công lao to lớn của Bauhaus nhưng ít ai nói về những “tội” của trường phái này. Sau 70 năm chúng ta đủ thời gian để thấy rõ một số nhược điểm và khuyết điểm của Bauhaus:
1. Khuyết điểm lớn nhất dễ nhận ra là Bauhaus đã làm nghèo môi trường thẩm mĩ, ngược lại với chính mục đích của mình. Nhằm sản xuất theo phương pháp công nghiệp tất cả mọi sản phẩm từ vật dụng hàng ngày đến ngôi nhà, những sản phẩm này phải có hình dáng thật đơn giản. Từ đấy các hình thức đơn giản, lôgic, hợp lý là tiêu chuẩn cao nhất. Điều đáng nói là những ngôi nhà trớ thành những hộp chữ nhật rất khô khan: Phương án nhà 6 tầng của Marcel Breuer nãm 1924, phương án nhà 10 tầng dự kiến xây dựng 15 chiếc ở bờ biển cho 660 gia đình của Walter Gropiuss thiết kế 1931, khu nhà ở Dammerstock (1927 – 1928), khu nhà ở Berlin – Siemenstadt (1929), những ngôi nhà hộp của Hannes Meyer xây dựng ở Bemau gần Berlin và Dessau trong những nãm 1929 – 1930… hầu hết đều là những ngôi nhà dài hình hộp xếp hàng kiểu trại lính. Chủ trương không trang trí trên các mật nhà cộng với những hình thức hình học cực kì đơn giản dẫn đến một quan niệm đẹp lý tướng là đơn giản tinh khiết. Cái tinh khiết ớ sự nhẩn bóng và chính xác công nghiệp bước đầu tiến tới tư tưởng “kĩ trị”. Và thật ra sự đơn giản nhẵn nhụi trơn tru tinh khiết này chính là một cách trang trí đắt tiền thực sự. Những ngôi nhà này khô khan ít tình cảm, thậm chí xấu.
2. Hệ thống tư tưởng của Bauhaus hướng về một sự toàn vẹn của môi trường thấm mĩ. Những sản phẩm do Bauhaus sáng chế và sản xuất được giới thiệu trong các tập Sách- Bauhaus. Khi lật giở những trang sách này người ta không khỏi không kinh ngạc trước một khối lượng khổng lồ những vật phẩm đáp ứng hầu hết những nhu cầu hàng ngày của con người mà những vật phẩm này đều được nghiên cứu sản xuất một cách hiện đại nhất, tiện lợi nhất, đẹp đẽ nhất theo tinh thần Bauhaus. Bauhaus ôm tất cả mọi lĩnh vực hội họa, điêu khắc, sân khấu, múa, dệt, nhiếp ảnh, mĩ thuật công nghiệp, kiến trúc, tức là từ tách cà phê đến quy hoạch đô thị, Gropius mơ đến việc đưa người nghệ sĩ vào các êkíp sản xuất bên cạnh người kĩ sư, cạnh nhà khoa học và nhà thương mại. Tóm lại với khẩu hiệu “Nghệ thuật và kĩ thuật là một sự thống nhất mới” Gropius và ban lãnh đạo Bauhaus mong muốn rằng tất cả các nghệ thuật đểu thống nhất hài hòa trong một tổng thê được gọi là “nghệ thuật tổng hòa” lấy kiến trúc làm trung tâm nhằm tạo nên một môi trường hoàn chỉnh bao quanh con người và phục vụ con người bằng những phương tiện tối tân nhất thừa hường ở tiến bộ khoa học kĩ thuật. Moholy Nagy cũng quan niệm các trào lưu tư tưởng khác nhau, các “chủ nghĩa” khác nhau trong nghệ thuật chỉ là những thành phần của một tổng thê hài hòa trong tương lai. T
3. Từ khi chuyển về Dessau, Bauhaus ngả dần về hướng thực dụng. Và nhất là từ khi kinh phí ngày một eo hẹp thì Bauhaus đi tới đơn thuần thực dụng. Bauhaus dần dần biến thành phòng thí nghiệm những công trình thực nghiệm về công nghiệp và thương mại. Các giáo viên là họa sĩ phản đối xu hướng này và họ dần dần bỏ trường ra đi. Trước hết Gropius va chạm với Itten rồi liên tiếp đến các họa sĩ khác. Moholy Nagy rời Bauhaus năm 1928, Oskar Schlemmer và Paul Klee năm 1929.
4. Chính Bauhaus ngay từ năm 1920 đã đề ra luận điểm “Kiến trúc thế giới” và tích cực cổ vũ cho luận điểm này. Hơn nữa Bauhaus không hề nói đến truyền thống dân tộc, bản thân cấu tạo các thành phần của Bauhaus cũng đã mang màu sắc một trường học quốc tế rồi. Do đó tư tưởng “kiến trúc thế giới” được cổ vũ là tất nhiên. Chúng ta biết rằng đế quốc Mĩ sau này đã lợi dụng triệt để luận điểm chủ nghĩa thế giới trong kiến trúc để mưu toan làm bá chủ thế giới trong lĩnh vực kiến trúc. Đó là khía cạnh hạn chế mang màu sắc chính trị của Bauhaus.
Ảnh hưởng của Bauhaus rất mạnh mẽ. Vì sao có ảnh hưởng ấy? Mies van der Rohe đã giải thích hiện tượng đó có lí như sau: “… Tôi đã nói rằng Bauhaus là một tư tưởng. Tôi cho rằng chính do cái đó mà Bauhaus đã gảy ảnh hưởng lớn đến thế trong tất cả các trường học chăm sóc đến sự tiến bộ ở trên khắp thế giới. Không một tổ chức nào, không một sự quảng cáo nào có thể làm được một việc như vậy. Chỉ có một tư tưởng mới có thể có tầm vóc như vậy”. 

Related posts